Autorytet epistemiczny a zjawisko post-prawdy – analiza w kontekście teorii ryzyka i traumy kulturowej
Streszczenie w języku polskim
Wprowadzenie: Przedmiotem analizy jest status autorytetu w kontekście zjawiska post-prawdy w społeczeństwie permanentnego doświadczenia ryzyka i niepewności. Uwagę zogniskowano na epistemicznej perspektywie identyfikacji autorytetu, jako źródła bądź podmiotu odtwarzającego treści, którym odbiorca przypisuje rzetelność i wiarygodność. W podjętych studiach wykorzystano metodę analizy treści tekstów źródłowych oraz metodę analizy treści wyników diagnoz społecznych.
Cel badań: Celem analizy jest identyfikacja perspektyw wykorzystania teorii traumy narodowej i kulturowej w identyfikowaniu dyskursów opisujących ryzyko oraz optymalne strategie radzenia sobie z nim.
Stan wiedzy: Neal w teorii traumy kulturowej zakłada, że powszechna w społeczeństwie późnej nowoczesności ekspozycja na czynniki ryzyka oraz kryzysy intensyfikuje potrzebę identyfikacji autorytetów. Z kolei Alexander w teorii traumy kulturowej wskazuje na znaczenie przedstawicieli grup wiodących w procesie tworzenie reprezentacji traumy. Duża dynamika tworzenia dyskursów w społeczeństwie późnej nowoczesności oraz deficyt kompetencji odbiorców dotyczący krytycznej oceny źródeł informacji oraz rzetelności treści sprzyjają upowszechnianiu treści o charakterze post-prawdy. Zjawisko to jest wzmacniane w sytuacji osłabienia zaufania społecznego do kluczowych instytucji.
Podsumowanie: W perspektywie teorii traumy kulturowej kluczowe jest przypisywanie statusu autorytetu epistemicznego przedstawicielom różnych grup wiodących. Transmitowane dyskursy stanowią przedmiot rywalizacji o ich społeczne uznanie oraz nadanie statusu autorytetu tworzącym je.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDF (English)Bibliografia
Alexander, J. C. (2004). Toward a theory of cultural trauma. In J. C. Alexander, R. Eyerman, B. Giesen, N. J. Smelser, & P. Sztompka (Eds.), Cultural trauma and collective identity (pp. 1-30). University of California Press.
Ashkenazi, S., Livni, G., Klein, A., Kremer, N., Havlin, A., & Berkowitz, O. (2020). The relationship between parental source of information and knowledge about measles / measles vaccine and vaccine hesitancy. Vaccine, 38(46), 7292–7298. https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2020.09.044
Beck, U. (2005). Władza i przeciwwładza w epoce globalnej. Nowa ekonomia polityki światowej. Scholar.
Bocheński, J. M. (1993). Co to jest autorytet? In J. Bocheński (Ed.), Logika i filozofia (pp. 187-324). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Chapman University. (2024). Chapman survey of American fears 2024: Key findings. https://www.chapman.edu/wilkinson/research-centers/babbie-center/_files/2024-csaf-key-findings-final.pdf
Centrum Badania Opinii Społecznej. (2025). Kobiety w świecie wzorów i modeli życia (Komunikat z badań jakościowych nr 2). CBOS.
https://www.cbos.pl/PL/publikacje/fokusy/pliki/2025/fk_002_2025.pdf
Colman, A. M. (2009). Słownik psychologii. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Cologna, V., Mede, N. G., Berger, S., Besley, J., Cameron, B., Joubert, M., Maibach, E. W., Mihelj, S., Oreskes, N., Schäfer, M. S., van der Linden, S., Abdul Aziz, N. I., Abdulsalam, S., Abu Shamsi, N., Aczel, B., Adinugroho, I., Alabrese, E., Aldoh, A., Alfano, M., & Zwaan, R. A. (2025). Trust in scientists and their role in society across 68 countries. Nature Humam Behaviour, 9, 713–730. https://doi.org/10.1038/s41562-024-02090-5
de Tchorzewski, A. (2018). Autorytet i jego struktura aksjologiczna. Studia Paedagogica Ignatiana, 20(5), 187–212. https://doi.org/10.12775/SPI.2017.5.008
Eyerman, R. (2001). Cultural trauma, slavery and the formation of African American identity. Cambridge University Press.
Farkas, J., & Schousboe, S. (2024). Facts, values, and the epistemic authority of journalism: How journalists use and define the terms fake news, junk news, misinformation, and disinformation. Nordicom Review, 45(1), 137-157. https://doi.org/10.2478/nor-2024-0016
Glăveanu, V. P. (2017). Psychology in the post-truth era. Europe's Journal of Psychology, 13(3), 375–377. https://doi.org/10.5964/ejop.v13i3.1509
Haugaard, M. (2017). What is authority? Journal of Classical Sociology, 18(2), 104-132. https://doi.org/10.1177/1468795X17723737
Ipsos. (2022). Global trustworthiness index 2022. https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2022-07/Global%20trustworthiness%202022%20Report.pdf
Jagielska, K. (2023). Autorytet w rozumieniu przedstawicieli pokolenia Z. Szkoła – Zawód – Praca, 26, 183-194. https://doi.org/10.34767/SZP.2023.02.07
Kim, S., Capasso, A., Cook, S. H., Ali, S. H., Jones, A. M., Foreman, J, DiClemente, R. J., & Tozan, Y. (2021). Impact of COVID-19-related knowledge on protective behaviors: The moderating role of primary sources of information. PLoS ONE, 16(11), Article e0260643. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0260643
Koronska, K. (2023). Mapping post-truth spaces concerning the war in Ukraine. https://www.veraai.eu/posts/mapping-post-truth-spaces-concerning-the-war-in-ukraine-dmi
Lyng, S. (2008). Edgework, risk and uncertainty. In J. O. Zinn (Ed.), Social Theories of Risk and Uncertainty (pp. 106-137). Blackwell Publishing.
Michelsen, N., & Tallis, B. (2018). Post-truth-telling in international relations. New Perspectives. International Journal of Central & East European Politics and International Relations, 26(3), 7-15. https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/2336825X1802600301
Neil, A. G. (2017). National trauma and collective memory. Extraordinary events in the American experience. Routledge.
Nygren, K. G., Olofsson, A., & Öhman, S. (2020). A framework of intersectional risk theory in the age of ambivalence. Palgrave Macmillan.
Pawłowski, Ł. (2017). Przedmowa. In R. Keyes (Ed.), Czas postprawdy. Nieszczerość i oszustwa w codziennym życiu (pp. 9-27). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Rorty, R. (2003). Przygodność, ironia i solidarność. Wydawnictwo Akademii Bialskiej.
Schutz, A. (1976). Equality and the meaning structure of the social world. In A. Brodersen, (Ed.), Collected Papers II. Phaenomenologica, vol 15 (pp. 226-273). Springer. https://doi.org/10.1007/978-94-010-1340-6_11
Stevanovic, M. (2021). Deontic authority and the maintenance of lay and expert identities during joint decision making: Balancing resistance and compliance. Discourse Studies, 23(5), 670–689.
Tesich, S. (1992). A government of lies. The Nation, 6(13), 12-14.
Tuziak, B. (2010). Autorytet jako zjawisko społeczne. Wymiar lokalny. Studia Socjologiczne, 2(197), 53-88.
Valladares, L. (2022). Post-truth and education. Science & Education, 31, 1311–1337. https://doi.org/10.1007/s11191-021-00293-0
Wardle, C., & Derakhshan, H. (2018). Thinking about ‘information disorder’: formats of misinformation, disinformation, and mal-information. In C. Ireton & J. Posetti (Eds.), Journalism, ‘fake news’& disinformation (pp. 43–54). UNESCO.
Weber, M. (2002). Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
World Health Organization [WHO]. (2023). Infodemic. https://www.who.int/health-topics/infodemic#tab=tab_1
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/lrp.2026.45.3.7-20
Data publikacji: 2026-09-28 10:44:42
Data złożenia artykułu: 2025-12-31 20:50:24
Statystyki
Wskaźniki
Prawa autorskie (c) 2026 Ewa Stanisława Bielska

Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.