Hide
Show all
Email this article Carpathian-Pannonian parallels: Culturemes of mental geography in the language and culture of Ruthenians in Poland and Serbia (Vojvodina)
Abstract
The mental map of the Ruthenian communities in Poland and Vojvodina is characterized by a dichotomy symbolized by two pairs of culturemes: one referring to the Carpathian homeland (Łemkowyna-Hornjica), and the other denoting the lands to which the Ruthenians relocated, either as a result of forced displacement (czużyna) or voluntary migration (rownjina). While the first pair exhibits clear similarities, the second reveals differences arising from the very circumstances of their emergence. The Lemko exile carries a strong emotional charge, connoting negative values associated with post-war deportations. In contrast, the Pannonian rownjina has become an assimilated, familiar land, where the Rusyns have established their new home over the course of nearly three centuries.
The article also identifies two additional culturemes as key components of collective memory: the Talerhof internment camp, significant for the Lemko community, and the village of Ruski Kerestur, central to the Ruthenians of Vojvodina.
Keywords
Full Text:
PDF (Język Polski)References
Barić Eugenija, 2007, Rusinski jezik u procjepu prošlosti i sadašnjosti, Zagreb: Institut za hrvatski jezik i jezikoslovlje.
Bartmiński Jerzy, 2001, Język w kontekście kultury, [w:] Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 13–22.
Bartmiński Jerzy, 2018, O założeniach i postulatach lingwistyki kulturowej (na przykładzie definicji pracy), „Półrocznik Językoznawczy Tertium” 3 (1), s. 26–55. DOI: 10.7592/Tertium2018.3.1.Bartminski.
Barwiński Marek, 2013, Geograficzno-polityczne uwarunkowania sytuacji Ukraińców, Łemków, Białorusinów i Litwinów w Polsce po 1944 roku, Łódź: Wydawnictwo UŁ.
Burkhardt Hanna, 2008, Kulturemy i ich miejsce w teorii przekładu, [w:] „Język a Kultura”. T. 20: Tom jubileuszowy, red. Anna Dąbrowska, Wrocław: Wydawnictwo UWr, s. 197–211.
Chlebda Wojciech, 1997, Zarys polskiej geografii mentalnej, „Przegląd Humanistyczny” 3, s. 81–94.
Chlebda Wojciech, 2002, Polak przed mentalną mapą świata, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 14, s. 9–26.
Chlebda Wojciech, 2018, Europa w trzynastu obrazach, [w:] Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, t. 2: Europa, red. Wojciech Chlebda, Lublin–Opole: Wydawnictwo UMCS, s. 15–60
Chlebda Wojciech, 2022, Bitwa pod Mątwami, albo Czy niepamięć jest etnolingwistycznie relewantna?, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 34, s. 95–124. DOI: 10.17951/et.2022.34.95.
Dąbrowska Anna, 2004, Współczesne problemy lingwistyki kulturowej, „Postscriptum” 2–1 (48–49), s. 140–155.
Drozd Roman, 2001, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944–1989, Warszawa: Tyrsa.
Drozd Roman, 2021, Akcje wysiedleńcze Ukraińców-Łemków w Polsce w latach 1944–1950, „Rusinistični studiji” 4, s. 57-74. DOI: 10.19090/RS.2020.4.57–74.
Duć-Fajfer Helena, 2001, Literatura łemkowska w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Kwoka Tomasz, 2023, Wojwodina i jej Rusini. O języku, kulturze i historii Rusinów wojwodińskich, Kraków: Księgarnia Akademicka. DOI: 10.12797/9788381389327.
Kwoka Tomasz, 2024, In search of Lemko values. Culturemes of the names of values based on selected folklore texts of the Lemkos, „Kultura Słowian” XX, s. 61–75. DOI: 10.4467/25439561KSR.24.004.20751.
Magocsi Paul Robert, 2022, Pod osłoną gór. Dzieje Rusi Karpackiej i Karpatorusinów, tłum. Marek Król, Rzeszów: Libra.
Misiak Małgorzata, 2018, Między Popradem a Osławą. Tożsamość kulturowo-językowa Łemków w ujęciu etnolingwistycznym, Wrocław: Profil.
Misiak Małgorzata, 2025, „On jest Łemkiem / więc kolory kwiatów / łączy z kolorem nieba”. Próba rekonstrukcji łemkowskiego uniwersum tożsamościowego, [w:] Vertybės Lietuvių ir Lenkų pasaulėvaizdyje / Wartości w językowym obrazie świata Litwinów i Polaków, t. 5: Badania nad kulturą regionu, red. Kristina Rutkovska, Stanisława NiebrzegowskaBartmińska, Vilija Ragaišienė, Kraków–Vilnius: Księgarnia Akademicka, s. 67–80. DOI: 10.12797/9788383682532.05.
Motyka Grzegorz, 2023, Akcja "Wisła" '47. Komunistyczna czystka etniczna, Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Nad’ Julijan, 1994, Valalski vencar, Novi Sad: Ruske slovo.
Nagórko Alicja, 1994, Z problemów etnolingwistyki – jak porównywać języki i kultury, „Poradnik Językowy” 4, s. 4–14.
Nagórko Alicja, 2012, Anny Wierzbickiej Key Words a kulturemy: Porównywanie języków – porównywanie kultur?, „Prace Filologiczne” LXXVI, s. 387–400.
Nagórko Alicja, Łaziński Marek, Burkhardt Hanna, 2004, Dystynktywny słownik synonimów, Kraków: Universitas.
Niewiara Aleksandra, 2010, Kształty polskiej tożsamości: potoczny dyskurs narodowy w perspektywie etnolingwistycznej (XVI–XX w.), Katowice: Wydawnictwo UŚ.
Pisuliński Jan, 2017, Akcja specjalna „Wisła”, Rzeszów: Libra.
Rak Maciej, 2015a, Co to jest kulturem?, „LingVaria” X, 2(20), s. 305–316. DOI: 10.12797/LV.10.2015.20.23.
Rak Maciej, 2015b, Kulturemy podhalańskie, Kraków: Księgarnia Akademicka.
Rak Maciej, 2017, Kulturemy – nowa perspektywa badań etnolingwistycznych, „tekst i dyskurs – text und diskurs” 10, s. 217–227.
Rak Maciej, 2020, Kulturemy i onomastyka, [w:] Onomastika Povolž’ja. Materialy XVIII Meždunarodnoj naučnoj konferencji v 2 tomah. Tom 1. 2020, red. G. D. Neganova, Kostroma: Kostromskoj gosudarstvennyj universitet, s. 120-125. DOI: 10.34216/2020-1.onomast.120–125.
Rak Maciej, 2021, Kulturemy gwarowe, polskie i słowiańskie – zarys problematyki, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 33, s. 25–37. DOI: 10.17951/et.2021.33.25.
Rak Maciej, 2022, Kulturemy i wartościowanie. Perspektywa podhalańska, ogólnopolska i słowiańska, [w:] Vertybės lietuvių ir lenkų kalbų pasaulėvaizdyje / Wartości w językowym obrazie świata Litwinów i Polaków, t. 3: Przeszłość i współczesność w języku i kulturze, red. Kristina Rutkovska, Stanisława NiebrzegowskaBartmińska, Kraków–Vilnius: Księgarnia Akademicka, s. 27–35. DOI: 10.12797/9788381388030.02.
Rak Maciej, 2025, Culturemes: What Are They and How to Study Them?, [w:] Vertybės Lietuvių ir Lenkų pasaulėvaizdyje / Wartości w językowym obrazie świata Litwinów i Polaków, t. 5: Badania nad kulturą regionu, red. Kristina Rutkovska, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Vilija Ragaišienė, Kraków–Vilnius: Księgarnia Akademicka, s. 21–34. DOI: 10.12797/9788383682532.02.
Rumjancev Oleg, 2021, Vžyvannja toponimu Hornjica v tekstah rusyniv Bački i Sremu u XX st., „Švetlosc” 3, s. 5–26.
Rusenko Ivan, 2010, Vybrane, Krenycja-Lignycja: Stovaryšynja Lemkiv.
Sulima Roch, 1985, Folklor i literatura. Studia o kulturze i literaturze współczesnej, Warszawa: LSW.
Trzeszczyńska Patrycja, 2013, Łemkowszczyzna zapamiętana. Opowieści o przeszłości i przestrzeni, Kraków: WUJ.
Zięba Andrzej A., 2017, Akcja „Wisła”: przyczyny i sprawcy, rezonans i konsekwencje, „Ričnyk Ruskoj Bursy” 13, s. 97–130. DOI: 10.12797/RRB.13.2017.13.05.
APBSRP – Antologija poeziji bačvansko-srimskih ruskih pisatel’oh, red. Kovač Mihal, Ruski Kerestur: Ruske slovo 1963.
ARP – Antologija ruskej poeziji, red. Papharhaji Djura, Novi Sad: Ruske slovo 1984.
BB1 – Bawolak Bolesław, 2021, Łemkowskie przysłowia i powiedzenia ze Świątkowej Wielkiej, Siercza: Wydawnictwo Żyznowski.
BB2 – Bawolak Bolesław, 2024, Łemkowskie pieśni ze Świątkowej Wielkiej. Śpiewnik, Siercza: Wydawnictwo Żyznowski.
DzUH – Dzeci z urbanoho humna. Antologija literaturi generaciji 1990–2010, red. Tamaš Julijan, Novi Sad: Ruske slovo 2010.
KD – Križni drahi. Antologija malej prozi Rusnacoh i Ukrajincoh Juhoslaviji, red. Hudak Štefan, Novi Sad: Ruske slovo 1990.
KSŁJ – Kontekstual’nyj slovnyk lemkivskogo jazyka, t. 1 i 2, red. Olena Duc’-Fajfer, Krakiv: Księgarnia Akademicka, 2019-2025. DOI: 10.12797/9788383683799 i 10.12797/9788383683812.
ODF – Cy to lem tuha, cy nadija. Antolohija povyselenčoj lemkivskoj literatury, red. Duc’-Fajfer Olena, Lignycja: Stovaryšynja Lemkiv 2002.
OS – Ošljepeni solovej. Antologija ruskej poeziji, red. Tamaš Julijan, Novi Sad: Ruske slovo 2005.
OT – Timko Onufrij, 1989, Naša pisnja, Integralne vidanje knjižkoh I–III zoz preušorenu čascu i IV knjižki jak novim dodatkom, Novi Sad: Ruske slovo.
SRNJ – Slovnjik ruskoho narodnoho jazika, red. Julijan Ramač, Novi Sad: Filozofski fakultet, Zavod za kulturu vojvodjanskih Rusnacoh, Družtvo za ruski jazik, literaturu i kulturu, Ruske slovo 2017.
WH1 – Hnatjuk Volodymyr, 1985, Etnografični materyjaly z Uhorskoji Rusy 1. Uhrorus’ki duhovni virši, Novi Sad: Ruske slovo.
WH2 – Hnatjuk Volodymyr, 1986a, Etnografični materijaly z Uhorskoji Rusy 2. Bajky, legendy, istor. perekazy, novelji, anekdoty – z Bačky, Novi Sad: Ruske slovo.
WH3 – Hnatjuk Volodymyr, 1986b, Etnografični materialy z Uhorskoji Rusy 3. Kazky z Bačky, Novi Sad: Ruske slovo.
WH4 – Hnatjuk Volodymyr, 1986c, Etnografični materialy z Uhorskoji Rusy 4. Zahidni uhors’korus’ki komitaty: Bač-Bodrogsk’kyj komitat, Novi Sad: Ruske slovo.
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/et.2026.38.179
Date of publication: 2026-10-08 20:42:18
Date of submission: 2025-03-27 14:19:35
Statistics
Indicators
Refbacks
- There are currently no refbacks.
Copyright (c) 2026 Tomasz Kwoka
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.