Ukryj
Pokaż wszystkie
Wyślij tekst przez e-mail Paralele karpacko-panońskie – kulturemy geografii mentalnej w języku i kulturze Rusinów w Polsce i Serbii (Wojwodinie)
Streszczenie w języku polskim
Mapę mentalną rusińskich wspólnot w Polsce i Wojwodinie charakteryzuje dychotomia, której symbolami są dwie pary kulturemów: jedna nazywająca karpacką ojczyznę (Łemkowyna – Hornjica), a druga – krainy, w których Rusini znaleźli się w wyniku przymusowych (czużyna) lub dobrowolnych przesiedleń (rownjina). O ile w przypadku pierwszej pary widoczne są podobieństwa, o tyle przy drugiej pojawiają się różnice wynikające z samej genezy ich powstania. Łemkowska obczyzna ma silny element emocjonalny, łączony z wartościami negatywnymi związanymi z powojennymi deportacjami. Panońska rownjina to już kraina przyswojona, bliska, w której Rusini przez prawie trzy wieki tworzyli swój nowy dom.
W artykule wskazano również dwa kolejne kulturemy stanowiące ważne elementy pamięci zbiorowej: obóz internowania Talerhof dla społeczności łemkowskiej oraz miejscowość Ruski Kerestur dla Rusinów wojwodińskich.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDFBibliografia
Barić Eugenija, 2007, Rusinski jezik u procjepu prošlosti i sadašnjosti, Zagreb: Institut za hrvatski jezik i jezikoslovlje.
Bartmiński Jerzy, 2001, Język w kontekście kultury, [w:] Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 13–22.
Bartmiński Jerzy, 2018, O założeniach i postulatach lingwistyki kulturowej (na przykładzie definicji pracy), „Półrocznik Językoznawczy Tertium” 3 (1), s. 26–55. DOI: 10.7592/Tertium2018.3.1.Bartminski.
Barwiński Marek, 2013, Geograficzno-polityczne uwarunkowania sytuacji Ukraińców, Łemków, Białorusinów i Litwinów w Polsce po 1944 roku, Łódź: Wydawnictwo UŁ.
Burkhardt Hanna, 2008, Kulturemy i ich miejsce w teorii przekładu, [w:] „Język a Kultura”. T. 20: Tom jubileuszowy, red. Anna Dąbrowska, Wrocław: Wydawnictwo UWr, s. 197–211.
Chlebda Wojciech, 1997, Zarys polskiej geografii mentalnej, „Przegląd Humanistyczny” 3, s. 81–94.
Chlebda Wojciech, 2002, Polak przed mentalną mapą świata, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 14, s. 9–26.
Chlebda Wojciech, 2018, Europa w trzynastu obrazach, [w:] Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, t. 2: Europa, red. Wojciech Chlebda, Lublin–Opole: Wydawnictwo UMCS, s. 15–60
Chlebda Wojciech, 2022, Bitwa pod Mątwami, albo Czy niepamięć jest etnolingwistycznie relewantna?, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 34, s. 95–124. DOI: 10.17951/et.2022.34.95.
Dąbrowska Anna, 2004, Współczesne problemy lingwistyki kulturowej, „Postscriptum” 2–1 (48–49), s. 140–155.
Drozd Roman, 2001, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944–1989, Warszawa: Tyrsa.
Drozd Roman, 2021, Akcje wysiedleńcze Ukraińców-Łemków w Polsce w latach 1944–1950, „Rusinistični studiji” 4, s. 57-74. DOI: 10.19090/RS.2020.4.57–74.
Duć-Fajfer Helena, 2001, Literatura łemkowska w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Kwoka Tomasz, 2023, Wojwodina i jej Rusini. O języku, kulturze i historii Rusinów wojwodińskich, Kraków: Księgarnia Akademicka. DOI: 10.12797/9788381389327.
Kwoka Tomasz, 2024, In search of Lemko values. Culturemes of the names of values based on selected folklore texts of the Lemkos, „Kultura Słowian” XX, s. 61–75. DOI: 10.4467/25439561KSR.24.004.20751.
Magocsi Paul Robert, 2022, Pod osłoną gór. Dzieje Rusi Karpackiej i Karpatorusinów, tłum. Marek Król, Rzeszów: Libra.
Misiak Małgorzata, 2018, Między Popradem a Osławą. Tożsamość kulturowo-językowa Łemków w ujęciu etnolingwistycznym, Wrocław: Profil.
Misiak Małgorzata, 2025, „On jest Łemkiem / więc kolory kwiatów / łączy z kolorem nieba”. Próba rekonstrukcji łemkowskiego uniwersum tożsamościowego, [w:] Vertybės Lietuvių ir Lenkų pasaulėvaizdyje / Wartości w językowym obrazie świata Litwinów i Polaków, t. 5: Badania nad kulturą regionu, red. Kristina Rutkovska, Stanisława NiebrzegowskaBartmińska, Vilija Ragaišienė, Kraków–Vilnius: Księgarnia Akademicka, s. 67–80. DOI: 10.12797/9788383682532.05.
Motyka Grzegorz, 2023, Akcja "Wisła" '47. Komunistyczna czystka etniczna, Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Nad’ Julijan, 1994, Valalski vencar, Novi Sad: Ruske slovo.
Nagórko Alicja, 1994, Z problemów etnolingwistyki – jak porównywać języki i kultury, „Poradnik Językowy” 4, s. 4–14.
Nagórko Alicja, 2012, Anny Wierzbickiej Key Words a kulturemy: Porównywanie języków – porównywanie kultur?, „Prace Filologiczne” LXXVI, s. 387–400.
Nagórko Alicja, Łaziński Marek, Burkhardt Hanna, 2004, Dystynktywny słownik synonimów, Kraków: Universitas.
Niewiara Aleksandra, 2010, Kształty polskiej tożsamości: potoczny dyskurs narodowy w perspektywie etnolingwistycznej (XVI–XX w.), Katowice: Wydawnictwo UŚ.
Pisuliński Jan, 2017, Akcja specjalna „Wisła”, Rzeszów: Libra.
Rak Maciej, 2015a, Co to jest kulturem?, „LingVaria” X, 2(20), s. 305–316. DOI: 10.12797/LV.10.2015.20.23.
Rak Maciej, 2015b, Kulturemy podhalańskie, Kraków: Księgarnia Akademicka.
Rak Maciej, 2017, Kulturemy – nowa perspektywa badań etnolingwistycznych, „tekst i dyskurs – text und diskurs” 10, s. 217–227.
Rak Maciej, 2020, Kulturemy i onomastyka, [w:] Onomastika Povolž’ja. Materialy XVIII Meždunarodnoj naučnoj konferencji v 2 tomah. Tom 1. 2020, red. G. D. Neganova, Kostroma: Kostromskoj gosudarstvennyj universitet, s. 120-125. DOI: 10.34216/2020-1.onomast.120–125.
Rak Maciej, 2021, Kulturemy gwarowe, polskie i słowiańskie – zarys problematyki, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 33, s. 25–37. DOI: 10.17951/et.2021.33.25.
Rak Maciej, 2022, Kulturemy i wartościowanie. Perspektywa podhalańska, ogólnopolska i słowiańska, [w:] Vertybės lietuvių ir lenkų kalbų pasaulėvaizdyje / Wartości w językowym obrazie świata Litwinów i Polaków, t. 3: Przeszłość i współczesność w języku i kulturze, red. Kristina Rutkovska, Stanisława NiebrzegowskaBartmińska, Kraków–Vilnius: Księgarnia Akademicka, s. 27–35. DOI: 10.12797/9788381388030.02.
Rak Maciej, 2025, Culturemes: What Are They and How to Study Them?, [w:] Vertybės Lietuvių ir Lenkų pasaulėvaizdyje / Wartości w językowym obrazie świata Litwinów i Polaków, t. 5: Badania nad kulturą regionu, red. Kristina Rutkovska, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Vilija Ragaišienė, Kraków–Vilnius: Księgarnia Akademicka, s. 21–34. DOI: 10.12797/9788383682532.02.
Rumjancev Oleg, 2021, Vžyvannja toponimu Hornjica v tekstah rusyniv Bački i Sremu u XX st., „Švetlosc” 3, s. 5–26.
Rusenko Ivan, 2010, Vybrane, Krenycja-Lignycja: Stovaryšynja Lemkiv.
Sulima Roch, 1985, Folklor i literatura. Studia o kulturze i literaturze współczesnej, Warszawa: LSW.
Trzeszczyńska Patrycja, 2013, Łemkowszczyzna zapamiętana. Opowieści o przeszłości i przestrzeni, Kraków: WUJ.
Zięba Andrzej A., 2017, Akcja „Wisła”: przyczyny i sprawcy, rezonans i konsekwencje, „Ričnyk Ruskoj Bursy” 13, s. 97–130. DOI: 10.12797/RRB.13.2017.13.05.
APBSRP – Antologija poeziji bačvansko-srimskih ruskih pisatel’oh, red. Kovač Mihal, Ruski Kerestur: Ruske slovo 1963.
ARP – Antologija ruskej poeziji, red. Papharhaji Djura, Novi Sad: Ruske slovo 1984.
BB1 – Bawolak Bolesław, 2021, Łemkowskie przysłowia i powiedzenia ze Świątkowej Wielkiej, Siercza: Wydawnictwo Żyznowski.
BB2 – Bawolak Bolesław, 2024, Łemkowskie pieśni ze Świątkowej Wielkiej. Śpiewnik, Siercza: Wydawnictwo Żyznowski.
DzUH – Dzeci z urbanoho humna. Antologija literaturi generaciji 1990–2010, red. Tamaš Julijan, Novi Sad: Ruske slovo 2010.
KD – Križni drahi. Antologija malej prozi Rusnacoh i Ukrajincoh Juhoslaviji, red. Hudak Štefan, Novi Sad: Ruske slovo 1990.
KSŁJ – Kontekstual’nyj slovnyk lemkivskogo jazyka, t. 1 i 2, red. Olena Duc’-Fajfer, Krakiv: Księgarnia Akademicka, 2019-2025. DOI: 10.12797/9788383683799 i 10.12797/9788383683812.
ODF – Cy to lem tuha, cy nadija. Antolohija povyselenčoj lemkivskoj literatury, red. Duc’-Fajfer Olena, Lignycja: Stovaryšynja Lemkiv 2002.
OS – Ošljepeni solovej. Antologija ruskej poeziji, red. Tamaš Julijan, Novi Sad: Ruske slovo 2005.
OT – Timko Onufrij, 1989, Naša pisnja, Integralne vidanje knjižkoh I–III zoz preušorenu čascu i IV knjižki jak novim dodatkom, Novi Sad: Ruske slovo.
SRNJ – Slovnjik ruskoho narodnoho jazika, red. Julijan Ramač, Novi Sad: Filozofski fakultet, Zavod za kulturu vojvodjanskih Rusnacoh, Družtvo za ruski jazik, literaturu i kulturu, Ruske slovo 2017.
WH1 – Hnatjuk Volodymyr, 1985, Etnografični materyjaly z Uhorskoji Rusy 1. Uhrorus’ki duhovni virši, Novi Sad: Ruske slovo.
WH2 – Hnatjuk Volodymyr, 1986a, Etnografični materijaly z Uhorskoji Rusy 2. Bajky, legendy, istor. perekazy, novelji, anekdoty – z Bačky, Novi Sad: Ruske slovo.
WH3 – Hnatjuk Volodymyr, 1986b, Etnografični materialy z Uhorskoji Rusy 3. Kazky z Bačky, Novi Sad: Ruske slovo.
WH4 – Hnatjuk Volodymyr, 1986c, Etnografični materialy z Uhorskoji Rusy 4. Zahidni uhors’korus’ki komitaty: Bač-Bodrogsk’kyj komitat, Novi Sad: Ruske slovo.
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/et.2026.38.179
Data publikacji: 2026-10-08 20:42:18
Data złożenia artykułu: 2025-03-27 14:19:35
Statystyki
Wskaźniki
Odwołania zewnętrzne
- Brak odwołań zewnętrznych
Prawa autorskie (c) 2026 Tomasz Kwoka
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.