Ukryj
Pokaż wszystkie
Wyślij tekst przez e-mail 
Życie społeczne i polityczne ludności ukraińskiej w województwie lubelskim w okresie międzywojennym. Między asymilacją a emancypacją
Streszczenie w języku polskim
W okresie międzywojennym województwo lubelskie znajdowało się w centrum kraju, lecz jego wschodnia część pozostawała obszarem pogranicza polsko-ukraińskiego. Przekonanie o przynależności do wspólnoty etnicznej, religijnej, kulturowej czy językowej nie wystarczało, aby trwale ustabilizował się tu podział między poszczególnymi grupami narodowymi. Ukraińskie życie społeczne i polityczne nabrało w tym czasie impetu, ale jednocześnie napotykało konsekwentny opór ze strony władz państwowych. Ukraińcy w swoich postulatach koncentrowali się przede wszystkim na kwestiach ekonomicznych oraz obronie Kościoła prawosławnego, a dopiero w dalszej kolejności na zachowaniu odrębności etnicznej i kulturowej. Taka hierarchia priorytetów wynikała ze słabości ukraińskiego życia politycznego.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDFBibliografia
ŹRÓDŁA ARCHIWALNE
Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia, sygn. 416, 958, 1207.
Archiwum Metropolii Prawosławnej w Warszawie, sygn. XII/6/1503.
Archiwum Państwowe w Lublinie:
– Urząd Wojewódzki Lubelski Wydział Społeczno-Polityczny 1919–1939, sygn. 414, 415, 417, 419, 422, 429, 430, 433, 437, 438, 439, 442, 443, 449, 2313;
– Starostwo Powiatowe Hrubieszowskie, sygn. 81, 84, 102, 431.
Lambeth Palace Library, Council on Foreign Relations, sygn. CFR OC 277/1.
Государственный архив Российской Федерации, f. 1800, op. 1, d. 39–40.
Центральний державний історичний архів України, м. Львів, f. 344, op. 1, spr. 40.
ŹRÓDŁA DRUKOWANE
Dekret w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz.U. 1918, nr 21, poz. 67).
Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Województwo lubelskie, Warszawa 1938.
Klukowski Z., Zamojszczyzna, t. 1: 1918–1943, Warszawa 2007.
Kuprianowicz G., Memoriał w sprawie sytuacji ukraińskiej ludności na Chełmszczyźnie, „Res Historica” 1997, nr 1.
Mańkowski Z., Dokument w kwestii ukraińskiej, „Akcent” 1990, nr 1–2.
Siwicki M., Dzieje konfliktów polsko-ukraińskich, t. 1, Warszawa 1994.
Tymczasowe przepisy o stosunku rządu do Kościoła prawosławnego w Polsce 1922 (M.P. 1922, nr 38).
Олесіюк Т., Як за Діоклетіяна. (Сторінка зі споминів), South Bound Brook, 1960.
PRASA
„Biuletyn Polsko-Ukraiński” 1934, 1937.
„Sprawy Narodowościowe” 1929.
„Tygodnik Powszechny” 1981.
„Кооперативна Республіка” 1928.
„Наше життя” 1922–1923, 1928.
„Рада” 1906.
OPRACOWANIA
Cabaj J., Podlasie i Chełmszczyzna w pierwszym roku wojny (1914–1915), „Szkice Podlaskie” 2001, t. 9.
Cabaj J., Szkolnictwo ukraińskie na Podlasiu w latach 1917–1918, „Szkice Podlaskie” 2006, t. 14.
Cabaj J., Ukraińska działalność narodowa na Podlasiu w latach 1917–1919, [w:] Stosunki polsko-ukraińskie w XVI–XX wieku, red. J. Wojtasik, Siedlce 2000.
Charkiewicz J. (red.), Prawosławna Diecezja Lubelsko-Chełmska 1989–2018, Lublin 2019.
Cimek H., Sel-Rob na Lubelszczyźnie (1926–1932), „Echa Przeszłości” 2000, t. 1.
Dmitruk S., Prawosławna diecezja chełmska w latach 1915–1918 na łamach „Gazety Ludowej. Tygodnika Ilustrowanego”, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 2017, t. 52, nr 2, DOI: 10.12775/SDR.2017.2.01.
Doroszewski J., Powstanie i likwidacja pierwszych szkół ukraińskich na Chełmszczyźnie i Podlasiu, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2000, nr 3–4.
Doroszewski J., Pozaszkolna działalność oświatowa Ukraińców na Lubelszczyźnie w latach 1918–1939, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2017, nr 1–2.
Doroszewski J., Życie oświatowe wśród mniejszości narodowych na Lubelszczyźnie w latach 1918–1939, „Rocznik Lubelski” 1989–1990, t. 31–32.
Dubaj S., Antoni Wasyńczuk (1885–1935). Chełmianin, działacz pogranicza polsko-ukraińskiego, „Rocznik Chełmski” 1995, t. 1.
Głaz A., Ewakuacja ludności cywilnej z Lubelszczyzny latem 1915 r., „Annales UMCS. Sectio F” 2001, t. 56.
Grzesiak K., Diecezja lubelska wobec prawosławia w latach 1919–1939, Lublin 2010.
Grzesiak K., Duchowieństwo prawosławne na południowym Podlasiu w okresie międzywojennym, „Drohiczyński Przegląd Naukowy” 2013, nr 5.
Horoch E., Komunistyczna Partia Polski w województwie lubelskim w latach 1918–1938, Lublin 1993.
Horoch E., Plan eliminacji Ukraińców ze służb publicznych i ważniejszych gałęzi własności prywatnej w województwie lubelskim w latach 1939–1940, [w:] Pogranicze. Studia z dziejów stosunków polsko-ukraińskich w XX wieku, red. Z. Mańkowski, Lublin 1992.
Horoch E., Struktura narodowościowa KPP w województwie lubelskim, „Rocznik Lubelski” 1987–1988, t. 29–30.
Kęsik J., Władze wojewódzkie w Lublinie wobec kwestii ukraińskiej na Chełmszczyźnie i Podlasiu Południowym w latach 1935–1939, „Res Historica” 2014, nr 38, DOI: 10.17951/rh.2014.0.155.
Kłapeć J., Rolnictwo, [w:] Dzieje Lubelszczyzny 1918–1939. Aspekty społeczne, gospodarcze, oświatowe i kulturalne, red. M. Kruszyński, T. Osiński, R. Litwiński, W. Kozyra, D. Magier, Lublin–Warszawa 2023.
Kot S., Struktura organizacyjna Kościoła prawosławnego na terenie powiatu włodawskiego w latach 1918–1939, [w:] Włodawa. Szkice z dziejów miasta w XX stuleciu, red. M. Bem, A. Duszyk, K. Latawiec, Włodawa 2012.
Kowalski T., Mniejszości narodowe w siłach zbrojnych drugiej Rzeczypospolitej Polskiej 1918–1939, Toruń 1998.
Kozyra W., Administracja wojewódzka wobec mniejszości ukraińskiej na Lubelszczyźnie w latach 1919–1939, [w:] Pogranicze. Studia z dziejów stosunków polsko-ukraińskich w XX wieku, red. Z. Mańkowski, Lublin 1992.
Kozyra W., Urząd Wojewódzki w Lublinie w latach 1919–1939, Lublin 1999.
Kuprianowicz G., 1938. Akcja burzenia cerkwi prawosławnych na Chełmszczyźnie i Południowym Podlasiu, Chełm 2008.
Kuprianowicz G., Działalność polskich partii chłopskich wśród ludności ukraińskiej Chełmszczyzny i Południowego Podlasia w latach 1918–1926, [w:] Chłopi – naród – kultura, t. 5: Chłopi a państwo, red. W. Bonusiak, Rzeszów 1997.
Kuprianowicz G., Kościół prawosławny w Polsce w XX wieku, [w:] Prawosławie. Światło wiary i zdrój doświadczenia, red. K. Leśniewski, J. Leśniewska, Lublin 1999.
Kuprianowicz G., Ukraińcy na Chełmszczyźnie i Podlasiu Południowym w dwudziestoleciu międzywojennym (1918–1939), t. 1–2, Lublin 1995 (rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem prof. Tadeusza Radzika).
Kuprianowicz G., Ukraińska działalność wydawnicza na Chełmszczyźnie i Południowym Podlasiu w latach 1919–1926, „Krakowskie Zeszyty Ukrainoznawcze” 1994–1995, t. 3–4.
Kuprianowicz G., Ukraińskie życie kulturalne na Chełmszczyźnie i Podlasiu Południowym w pierwszej połowie lat trzydziestych, „Res Historica” 2011, nr 31.
Kuprianowicz G., Ukraińskie życie kulturalno-oświatowe i ekonomiczne na Chełmszczyźnie i południowym Podlasiu w latach 1918–1926, „Rocznik Chełmski” 1995, t. 1.
Latawiec K., Ewakuacja cywilnej administracji ogólnej szczebla powiatowego z guberni lubelskiej latem 1915 r., „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2004, t. 1.
Latawiec K., Ewakuacja organów władzy administracji ogólnej wyższego i niższego szczebla guberni lubelskiej w 1914 r., „Radzyński Rocznik Humanistyczny” 2002, t. 2.
Lewandowski J., Zagłada pogranicza, „Res Historica” 2014, nr 38, DOI: 10.17951/rh.2014.0.265.
Lewandowski J., Zmiany w strukturze narodowościowej i wyznaniowej ludności Lubelszczyzny w czasie I wojny światowej, „Annales UMCS. Sectio F” 1991–1992, t. 46–47.
Majchrzyk-Mikuła J., Z problematyki szkolnictwa powszechnego mniejszości ukraińskiej zamieszkującej Lubelszczyznę w II Rzeczypospolitej, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Pedagogika” 2014, t. 23, DOI: 10.16926/p.2014.23.35.
Małek R., Wpływ działalności politycznej na struktury filii Rusińskiego Stowarzyszenia Dobroczynnego „Ridna Chata” w powiecie włodawskim, [w:] Włodawa. Szkice z dziejów miasta w XX stuleciu, red. M. Bem, A. Duszyk, K. Latawiec, Włodawa 2012.
Mauersberg S., Szkolnictwo powszechne dla mniejszości narodowych w Polsce w latach 1918–1939, Wrocław–Warszawa–Kraków 1968.
Mironowicz A., Jasne i ciemne karty w dziejach Cerkwi prawosławnej w II Rzeczypospolitej, „Elpis” 2024, nr 2.
Mironowicz A., Kościół prawosławny na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, Białystok 2005.
Papierzyńska-Turek M., Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918–1939, Warszawa 1989.
Pelica G.J., Kościół prawosławny w województwie lubelskim (1918–1939), Lublin 2007.
Pelica G.J., Rodzinny obrządek wschodni w Rzeczypospolitej. Opracowanie archiwalne i studium z dziejów diecezji chełmsko-lubelskiej, Lublin 2015–2016.
Rzemieniuk F., Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego (neounia), Lublin 1999.
Sochaniewicz K., Z zagadnień Kościoła wschodniego w Polsce, Warszawa 1922.
Stawecki P., Następcy Komendanta. Wojsko a polityka wewnętrzna Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1969.
Szumiło M., Antoni Wasyńczuk 1885–1935. Ukraiński działacz narodowy i polityk, Lublin 2006.
Szumiło M., Ukraińska elita polityczna w Drugiej Rzeczypospolitej, „Dzieje Najnowsze” 2002, nr 3.
Szumiło M., Ukraińskie koncepcje autonomii terytorialnej w ramach Drugiej Rzeczypospolitej, „Rocznik Lubelski” 2011, t. 37.
Szyszka B., W Polsce odrodzonej 1918–1939, [w:] Dzieje Tarnogrodu, red. R. Szczygieł, Tarnogród 2006.
Torzecki R., Kwestia ukraińska w altach 1923–1929, Kraków 1989.
Wysocki R., Wprowadzenie języka polskiego do nauczania religii prawosławnej jako metoda asymilacji ludności ukraińskiej i białoruskiej w II Rzeczypospolitej – próba zarysu problematyki, „Acta Polono-Ruthenica” 1997, nr 2.
Zubkowicz R., Przejawy ukraińskiej aktywności społeczno-politycznej na Podlasiu południowym (1918–1939), „Radzyński Rocznik Humanistyczny” 2006, t. 4.
Винниченко І., Українці Берестейщини, Підляшшя й Холмщини в першій половині ХХ століття. Хроніка подій, Київ 1997.
Власюк О., Діяльність Українського соціалістичного об’єднання „Селянський союз” у 1924–1930 рр., „Наукові записки Національного університету «Острозька академія». Seria: Історичні науки” 2011, t. 17.
Гудь Б., Політика «ревіндикації» на Холмщині і Волині 1937–1938 рр. та її наслідки для українсько-польських стосунків, „Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність” 2012, t. 21.
Корнилович М., Біженська трагедія Холмщини й Підляшшя, „Україна” 1927, nr 3.
Королько М., УСДП на Холмщині і Підляшші, „Наша культура” 1968, nr 1.
Королько М., Холмський партійний округ КПЗУ, „Український календар” 1983.
Купріянович Г., Призабута сторінка історії української кооперації: український кооперативний рух на Холмщинi та Південному Підляшші у міжвоєнний період, [w:] Четвертий міжнародній конгрес україністів. Одеса, 26–29 серпня 1999 р. Доповіді та повідомлення, Історія, ч. ІІ: ХХ століття, ред. С. Кульчицький, В. Даниленко, Одеса–Київ-Львів 1999.
Макар Ю., Гориний М., Макар В., Салюк В., Від депортації до депортації. Суспільно-політичне життя холмсько-підляських українців (1915–1947), т. 1–3, Чернівці 2011.
Макарчук С., Західна Волинь у 20–30-х роках ХХ ст. (етносоціальні та політичні відносини в краї), „Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність” 2008, t. 17.
Місило Є., Бібліографія української преси в Польщі (1918–1939) і Західньо-українській Республіці (1918–1919), Едмонтон 1991.
Пастернак Є., Нарис історії Холмщина і Підляшшя. (Нові часи), Винніпег–Торонто 1989.
Перга Ю.М., Суспільно-політичне життя українців Холмщини та Підляшшя 1918–1939, Спеціальність 07.00.01 – Історія України. Дисертація на здобуття наукового ступеня кандидата історичних наук. Науковий керівник Ковальський Борис Павлович кандидат історичних наук, професор, Київ 2016.
Пиріг М., „Українське селянсько–робітниче соціалістичне об’єднання («Сельроб»)” у виборчій кампанії 1928 року до польського Сейму та Сенату, „Наукові зошити історичного факультету Львівського університету” 2012–2013, t. 13–14.
Прокіп А.В., Українська кооперація на Холмщині та Підляшші у 20‒40-х роках ХХ століття, „Вісник Львівського торговельно-економічного університету. Seria: Гуманітарні науки” 2019, nr 16.
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/f.2025.80.187-216
Data publikacji: 2026-01-15 12:03:15
Data złożenia artykułu: 2025-04-19 00:22:04
Statystyki
Wskaźniki
Odwołania zewnętrzne
- Brak odwołań zewnętrznych
Prawa autorskie (c) 2026 Roman Wysocki
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.