Na psa urok, na psie kłaki… The dog in folk magic and healing practices

Anna Kaczan

Abstract


The article explores the linguistic and cultural image of the dog in Polish folk tradition, with a particular focus on its role in therapeutic and magical practices. The data analyzed are drawn from the card index of the Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols, housed at the UMCS Jerzy Bartmiński Ethnolinguistic Lab. While the dog is primarily viewed as a human guardian and helper, historically various parts of its body were believed to possess healing properties. Folk medicine utilized dog fat, meat, skin, blood, bile, saliva, fur, and even canine urine and feces. It was also believed that an illness could be transferred onto a dog. Today, these practices have become obsolete (although isolated cases of using dog fat for treatment still occur), and the dog is increasingly perceived as a human companion or even a family member. This shift is reflected in the Polish language through new affectionate blends, such as psiecko (dog-child), psynek (dog-son), and psórka (dog-daughter).

Keywords


dog; linguacultural image; folk culture; folk medicine

Full Text:

PDF (Język Polski)

References


Bartmiński Jerzy, 1988, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji słowa, [w:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 169–183.

Biegeleisen Henryk, 1929, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Błajet Zuzanna, Błajet Piotr, 2017, Metafora z motywem psa, czyli o bliskości odległych kultur, „Edukacja Międzykulturowa”, nr 1, s. 163–181.

Borkowska Ewa, Borkowski Andrzej, Kozak Ewa i inni (red.), 2019, Pies w literaturze, kulturze, języku i mediach, Siedlce: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Kultury Regionalnej i Badań Literackich im. Franciszka Karpińskiego.

Burkacka Iwona, 2015, Dlaczego pieseł i koteł są lepsze od psa i kota, a nieogar jest nie halo? Uwagi o nowszych neologizmach występujących w słownictwie młodzieżowym, [w:] Odkrywanie słowa – historia i współczesność, praca zbiorowa pod red. Urszuli Sokólskiej, Białystok: Wydawnictwo UwB, s. 395–408.

Chojnacka-Kuraś Marta, Falkowska Marta, 2026, Psiecko, kocierzyństwo i rodzina międzygatunkowa. Językowe przejawy zmian w postrzeganiu zwierząt domowych i relacji ludzie – zwierzęta, „LingVaria”, nr 1, s. 43–63.

Dźwigoł Renata, 2014, „Ni pies, nie bies” – jednostki frazeologiczne z komponentami ‘pies’ oraz ‘diabeł’ w polszczyźnie, [w:] Životinje u frazeološkom ruhu, ured. Ivana Vidović Bolt, Zagreb: Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu, FF-press, s. 1–13.

Kijak Agnieszka, 2024, Towarzysz, przyjaciel, wróg… – postrzeganie psa na przykładzie wybranych tekstów, „Językoznawstwo. Współczesne badania, problemy i analizy językowe”, nr 1, s. 150–160.

Kolberová Urszula, 2014, Wyzwiska z komponentem „pies” w języku polskim, „Opera Slavica”, z. 2, s. 29–37.

Kolberová Urszula, 2016, Językowy obraz psa zawarty w inskrypcjach nagrobnych na wirtualnych cmentarzach zwierzęcych, „Poradnik Językowy”, z. 9, s. 48–57.

Kowalski Piotr, 1998, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa–Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kwapisz-Osadnik Katarzyna, 2011, „Jak pies z kotem”, czyli o stereotypach w języku, [w:] Zwierzęta i ludzie, praca zbiorowa pod red. Jacka Kurka, Krzysztofa Maliszewskiego, Chorzów: Miejski Dom Kultury „Batory”, s. 31–38.

Ługowska Jolanta, 1990, Rola kontekstu w procesie kształtowania się kulturowych znaczeń tekstów folkloru, [w:] Tekst w kontekście. Zbiór studiów, praca zbiorowa pod red. Teresy Dobrzyńskiej, Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 175–186.

Marczewska Marzena, 2012, Ja cię zamawiam, ja cię wypędzam… Choroba. Studium językowokulturowe, Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.

Mosiołek Katarzyna, 1992, Stereotypy psa zawarte w języku polskim, „Poradnik Językowy”, z. 4, s. 301–304.

Mosiołek-Kłosińska Katarzyna, 1995, Motywacja związków frazeologicznych zawierających wyrazy pies i kot, „Etnolingwistyka” 7, s. 21–31.

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2001, Idea działającego słowa w tekstach polskich zamówień, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 13, s. 101–115.

Oesterreicher Henryk, 1922, Pies na coś, „Język Polski” VII, z. 1, s. 16–20.

Oronowicz-Kida Ewa, 2022, Zwierzę jak człowiek, czyli antropomorfizacja psów w zoonimach i chrematonimach, „Prace Językoznawcze”, z. 2, s. 35–46.

Palmes Lisa, 2006, Językowy obraz psa (badania porównawcze na materiale języka polskiego i niemieckiego), „Poradnik Językowy”, z. 1, s. 42–56.

Piela Agnieszka, 2024, Historycznie o czasowniku „zdechnąć” – „zdychać” (na marginesie wypowiedzi medialnej J. Bralczyka, „Poradnik Językowy”, z. 9, s. 80–92.

Piwowarczyk Dariusz R., 2021, O możliwej indoeuropejskiej etymologii wyrazu pies, „Polonica” XLI, s. 51–59.

Poluszyński Bartosz, 2016, Problematyka ekwiwalencji wybranych frazeologizmów animalistycznych: czy Czesi – tak jak Polacy – kupują kota w worku, Rosjanie żyją z kimś jak pies z kotem, Anglicy tyrają jak woły, a Niemcy podkładają komuś świnię?, „Studia Slavica” XX, z. 1, s. 95–115.

Pospiszyl Anna, 2000, Rzeczownik pies jako podstawa derywacyjna oraz człon kompositów i frazeologizmów w gwarze cieszyńskiej, „Annales Universitatis Mariae CurieSkłodowska”, Sectio FF, Philologiae, vol. 18, XVIII, Lublin, s. 229–237.

Rak Maciej, 2007, Językowo-kulturowy obraz zwierząt utrwalony w animalistycznej frazeologii gwar Gór Świętokrzyskich Podtatrza, Kraków: Wydawnictwo „Scriptum”.

Raszewska-Żurek Beata, 2010, Ewolucja niektórych elementów stereotypu psa w polszczyźnie, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”, t. 45, s. 65–80.

Raszewska-Żurek Beata, 2011, Jak wieszamy psy … na psie – obraz psa w językach zachodniosłowiańskich i ich dialektach, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Russologica” IV, s. 208–216.

Skorupska-Raczyńska Elżbieta, Rutkowska Joanna, Żurawska-Chaszczewska Jowita (red.), 2012, Pies w kulturach świata, Gorzów Wielkopolski: Wydawnictwo Naukowe PWSZ.

Sojka-Masztalerz Helena, 2010, O inwektywach zwierzęcych w języku polskim, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Kształcenie Językowe”, t. 8, s. 11–24.

Stelingowska Barbara, Urban-Madziar Adrianna (red.), 2018, Pies. Język i tekst, Siedlce: Instytut Kultury Regionalnej i Badań Literackich im. Franciszka Karpińskiego.

Szałaśny Piotr, Raclavská Jana, 2014, Nad językowym obrazem psa w polszczyźnie – uwagi metodologiczne, „Studia Slavica”, t. 18, z. 1, s. 105–110.

Sztych Danuta, 2018, Zastosowanie odzwierzęcych środków leczniczych w medycynie ludowej, „Wiadomości Zootechniczne” LVI, z. 2, s. 146–154.

Wierzbicka Agnieszka, 2019, „Pies nie zdycha, a umiera” – o cierpieniu i śmierci psich przyjaciół w dyskursie ich właścicieli, [w:] Pies w literaturze, kulturze, języku i mediach, red. Ewa Borkowska, Andrzej Borkowski i in., Siedlce: Wydawnictwo Naukowe IKRiBL, s. 239–251.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/et.2026.38.359
Date of publication: 2026-10-08 20:42:27
Date of submission: 2026-03-23 18:23:55


Statistics


Total abstract view - 0
Downloads (from 2020-06-17) - PDF (Język Polski) - 0

Indicators



Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Copyright (c) 2026 Anna Kaczan

Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.