Hide
Show all
Email this article The special status of ethnolinguistic dictionaries (a cognitive perspective)
Abstract
Bartmiński’s approach, as the founder of the Lublin Ethnolinguistic School, is characterized by the pursuit of a reconstruction of the worldview and the image of humans entrenched in language: humans as representatives of a specific linguistic and communicative community, with their mentality and behavior, as well as the values they cherish. It is the values that provide the key to understanding their culture.
Lexicographic studies reveal the openness of ethnolinguistics to other disciplines: the Dictionary of Stereotypes links with dialectology, folklore studies and ethnography, while the Axiological Lexicon with cultural anthropology, cultural studies, and cognitive science.
Keywords
Full Text:
PDF (Język Polski)References
Bartmiński Jerzy, 1986, Czym zajmuje się etnolingwistyka, „Akcent” nr 4, s. 16–22.
Bartmiński Jerzy, 1988, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji słowa, [w:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 169–183.
Bartmiński Jerzy, 1990, Punkt widzenia, perspektywa interpretacyjna, językowy obraz świata, [w:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 109–127.
Bartmiński Jerzy, 1996, O „Słowniku stereotypów i symboli ludowych”, [w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1. Kosmos, cz. 1. Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, red. Jerzy Bartmiński, zastępca redaktora: Stanisława Niebrzegowska, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 9–34.
Bartmiński Jerzy, 2003, Miejsce wartości w językowym obrazie świata, [w:] Język w kręgu wartości. Studia semantyczne, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 59–86.
Bartmiński Jerzy, 2006, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Bartmiński Jerzy, 2007, Stereotypy mieszkają w języku, Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Bartmiński Jerzy, 2008, Etnolingwistyka, lingwistyka kulturowa, lingwistyka antropologiczna?, [w:] „Język a Kultura”. T. 20: Tom jubileuszowy, red. Anna Dąbrowska, Wrocław: Wydawnictwo UWr, s. 15–33.
Bartmiński Jerzy, 2015, Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów – co zawiera, na jakich zasadach się opiera, dla kogo jest przeznaczony?, [w:] Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, red. Jerzy Bartmiński, t. 1. Dom, red. Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Beata Żywicka, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 7–13.
Bartmiński Jerzy, 2018, O założeniach i postulatach lingwistyki kulturowej (na przykładzie definicji pracy), „Półrocznik Językoznawczy Tertium. Tertium Linguistic Journal” 3 (1), s. 27–55 [angielska wersja: On the Principles and Postulates of Cultural Linguistics (as Exemplified by a Definition of Work), „Półrocznik Językoznawczy Tertium”, Vol. 4, No 2 (2019), s. 1–35].
Bartmiński Jerzy, Bielińska-Gardziel Iwona, 2015, Polski językowo-kulturowy obraz domu i jego profile, [w:] Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, red. Jerzy Bartmiński, t. 1. Dom, red. Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Beata Żywicka, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 89–121.
Bartmiński Jerzy, Chlebda Wojciech, 2013, Problem konceptu bazowego i jego profilowania – na przykładzie stereotypu Europy, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 25, s. 69–95.
Bartmiński Jerzy, Panasiuk Jolanta, 1993, Stereotypy językowe, [w:] Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2. Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Wrocław: Wydawnictwo Wiedza o Kulturze, s. 363–387.
Casad Eugene H., 2003, Język w relacji do… a językoznawstwo kognitywne, przeł. Magdalena Bartkowiak, Urszula Urbanik, Kraków: Universitas.
Chlebda Wojciech, 2018, Pytania o tożsamość etnolingwistyki, [w:] Polonistyka na początku XXI wieku. Diagnozy – koncepcje – perspektywy, t. 4. Pogranicza – mniejszości – regiony – etnolingwistyka, red. Jolanta Tambor, Katowice: Wydawnictwo UŚ, s. 227–239.
Głowiński Michał, 1986, Wartościowanie w badaniach literackich a język potoczny, [w:] O wartościowaniu w badaniach literackich. Studia pod redakcją Stefana Sawickiego, Władysława Panasa, Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, s. 179–195.
Gryshkova Nina, 2012, Samostijnist’ w języku ukraińskim, [w:] Wartości w językowo-kulturowym obrazie świata Słowian i ich sąsiadów, red. Maciej Abramowicz, Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 223–239.
Gryshkova Nina, 2014, Leksem, pojęcie, stereotyp, koncept, znaczenie, idea – propozycja regulacji terminologicznych, [w:] Wartości w językowo-kulturowym obrazie świata Słowian i ich sąsiadów, t. 3. Problemy eksplikowania i profilowania wartości, red. Iwona Bielińska-Gardziel, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Joanna Szadura, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 21–49.
Kabakova Galina, 2026, Nikita Iljič Tolstoj i moskovskaja ètnolingvističeskaja škola, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 38 (w tym tomie).
Krzeszowski Tomasz P., 1994, Parametr aksjologiczny w przedpojęciowych schematach wyobrażeniowych, „Etnolingwistyka” 6, s. 29–51.
Krzeszowski Tomasz, 1997, O znaczeniu przymiotnika „kognitywny”, [w:] Podejścia kognitywne w lingwistyce, translatoryce i glottodydaktyce, red. Franciszek Grucza, Maria Dakowska, Warszawa: Wydawnictwa UW, s. 23–32.
Kubrjakova Elena (red.), 1997, Kratkij slovar’ kognitivnyh terminov, Moskva: Izdatel’stvo Moskovskogo gosudarstvennogo universiteta.
Langacker Ronald, 1999, Grammar and Conceptualization, „Cognitive Linguistics Research” 14, Berlin–New York: Mouton de Gruyter.
LASiS – Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, red. naczel. Jerzy Bartmiński:
T. 1: Dom, red. Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Beata Żywicka, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2015.
T. 2: Europa, red. Wojciech Chlebda, Lublin–Opole: Wydawnictwo UMCS 2018.
T. 3: Praca, red. Jerzy Bartmiński, Małgorzata Brzozowska, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2016.
T. 4: Wolność, red. Maciej Abramowicz, Jerzy Bartmiński, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo UMCS 2019.
T. 5: Honor, red. Petar Sotirov, Dejan Ajdačić, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2017.
T. 6: Rodzina, red. Dorota Pazio-Wlazłowska, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo UMCS, Instytut Slawistyki PAN, Fundacja Slawistyczna 2025.
T. 7: Demokracja, red. Jerzy Bartmiński, Monika Grzeszczak, Alena Rudenka, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo UMCS, Instytut Slawistyki PAN, Fundacja Slawistyczna 2024.
T. 8: Zdrowie, red. Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Ałła Kozhinowa, Joanna Szadura, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2026.
Michalczyk Stanisław, 2017, Kognicje i emocje w procesie recepcji mediów, „Rocznik Prasoznawczy”, R. 11, s. 11–31.
Myśliwski Wiesław, 2022, W środku jesteśmy baśnią. Mowy i rozmowy, Kraków: Wydawnictwo Znak.
Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2010, Dwa słowniki etnolingwistyczne – moskiewski i lubelski, [w:] Etnolingwistyka a leksykografia. Tom poświęcony Profesorowi Jerzemu Bartmińskiemu, redakcja naukowa Wojciech Chlebda, Opole: Wydawnictwo UO, s. 21–32 [wersja skrócona: Dva opyta ètnolingvističeskogo sinteza: moskovskij slovar’ slavjanskih drevnostej i ljublinskij slovar’ stereotipov, [w:] Ètnolingvistika. Onomastika. Ètimologija. Materialy naučnoj konferencii Ekaterinburg, 8–12 sentjabrja 2009 g., Ekaterinburg 2009, s. 192–193].
Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2012, Stereotypy a wartości w językowym obrazie świata, [w:] Z polskich studiów slawistycznych. Seria 12. Językoznawstwo. Prace na XV Międzynarodowy Kongres Slawistów w Mińsku 2013, red. Małgorzata Korytkowska, Hanna Popowska-Taborska, Zofia Rudnik-Karwatowa, Janusz Siatkowski, Warszawa: Polska Akademia Nauk Wydział I Nauk Humanistycznych i Społecznych, Komitet Słowianoznawstwa, s. 127–133 [Rozbudowana, angielska wersja tekstu: Stereotypes and values in the linguistic worldview, [w:] The Linguistic Worldview: Ethnolinguistics, Cognition, and Culture, ed. Adam Głaz, David S. Danaher, Przemysław Łozowski, London: Versita 2013, s. 198–214].
Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2017, Jakie dane są relewantne etnolingwistycznie?, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 29, s. 11–29. DOI: 10.17951/et.2017.29.11.
Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2020, Definiowanie i profilowanie pojęć w (etno)lingwistyce, Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2021, Elementy „językowe” i „przyjęzykowe” w definicji leksykograficznej, [w:] Leksikografija i leksikologija u svetlu aktuelnih problema. Zbornik naučnih radova, red. Stana Ristić, Ivana Lazić-Konjik, Nenad Ivanović, Beograd: Institut za srpski jezik SANU, s. 745–760.
Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2024, Typy danych a koherencja semantyczna definicji kognitywnej (przykład polskiej ojczyzny), „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 36, s. 295–315. DOI: 10.17951/et.2024.36.295.
Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2025a, Polska etnolingwistyka kognitywna – paradygmat i tożsamość dyscypliny, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego” 81, s. 49–67. DOI: 10.5604/01.3001.0055.4646.
Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2025b, Współczesna etnolingwistyka kognitywna – ludowa, narodowa, porównawcza?, [w:] Gwara i kultura w słowie zapisane. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Józefowi Kąsiowi, red. Agata Kwaśnicka-Janowicz, Mirosława Mycawka, Renata Przybylska, Maciej Rak, Kamil Stachowski, Kraków: Wydawnictwo UJ, s. 539–559.
Nepop-Ajdaczyć Lidia, 2007, Polska etnolingwistyka kognitywna. Pomoc dydaktyczna, Kijów: Wydawnyczo-polihraficznyj centr „Kyjiwśkyj uniwersytet”.
Pike Kenneth L., 1960, Language in Relation to a Unified Theory of the Structure of Human Behavior. Part II. Preliminary Edition. Glendale, CA: Summer Institute of Linguistics.
Plotnikova Anna A., 2000, Slovari i narodnaja kul’tura. Očerki slavjanskoj leksikografii, Moskva: Institut slavjanovedenija.
Prorok Katarzyna, 2024, Osioł, [hasło w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 3: Zwierzęta, cz. 1. Zwierzęta domowe. Koncepcja całości: Jerzy Bartmiński, red. Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, zastępca red.: Katarzyna Prorok, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 608–629.
PSWP Zgół – Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, red. Halina Zgółkowa, t. 16, Poznań: Wydawnictwo Kurpisz 1998.
SD – Slavjanskie drevnosti. Ètnolingvističeskij slovar’, pod ogólną redakcją Nikity I. Tolstogo, Moskva: Meždunarodnye otnošenija, t. 1 – 1996, t. 2 – 1999, t. 3 – 2004, t. 4 – 2009, t. 5 – 2012.
SJP PWN – https://sjp.pwn.pl/ (data dostępu: 7.07.2026).
SPiR 1998 – Słownik ludowych stereotypów i symboli – pomysł i jego realizacja, [dyskusja:] Czesław Hernas, Jerzy Bartmiński, Svetlana M. Tolstaja, Krzysztof Wrocławski, Anna Dąbrowska, Jan Miodek, Jolanta Ługowska, Iwona Smolka, Piotr Matywiecki, Roch Sulima, „Literatura Ludowa”, nr 6, s. 51–71.
SSiSL – Słownik stereotypów i symboli ludowych, Lublin: Wydawnictwo UMCS. Koncepcja całości i redakcja Jerzy Bartmiński, zastępca redaktora Stanisława Niebrzegowska [od cz. 3. Niebrzegowska-Bartmińska], t. 1: Kosmos, cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, 1996; cz. 2: Ziemia, woda, podziemie, 1999; cz. 3: Meteorologia, 2012; cz. 4: Świat, światło, metale, 2012; t. 2: Rośliny, cz. 1: Zboża, 2017; cz. 2: Warzywa, przyprawy, rośliny przemysłowe, 2018; cz. 3: Kwiaty, 2019; cz. 4: Zioła, 2019; cz. 5: Drzewa owocowe i iglaste, 2020; cz. 6: Drzewa liściaste, 2021; cz. 7: Krzewy i krzewinki, 2022; t. 3: Zwierzęta, cz. 1: Zwierzęta domowe. Koncepcja całości: Jerzy Bartmiński, red. Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, zastępca red.: Katarzyna Prorok, 2024.
SWO – Słownik wyrazów obcych, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1980.
Tabakowska Elżbieta, 1995, Gramatyka i obrazowanie. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego, Kraków: Polska Akademia Nauk.
Tabakowska Elżbieta, 2004, Kognitywizm po polsku – wczoraj i dziś, Kraków: Universitas.
Tyrpa Anna, 2006, Etnolingwistyka ludowa, narodowa, porównawcza – koncepcje neofilologów i polonistów, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 18, s. 105–116.
Tolstaja Svetlana M., 1997, Slovar’ narodnyh stereotipov i simvolov, „Živaja starina” nr 4, s. 52–53.
Vaňková Irena, 2010, Úvodem: na cestě ke kognitivní (etno)lingvistice, „Slovo a Slovesnost: časopis pro otázky teorie a kultury jazyka” 71, nr 4, s. 245–249.
Wasiuta Sebastian, 2023, Etnolingwistyka kognitywna – w stronę integralnego opisu języka, „LingVaria” 2(36), s. 267–276. DOI: 10.12797/LV.18.2023.36.17.
Waszakowa Krystyna, 2017, Kognitywno-komunikacyjne aspekty słowotwórstwa. Wybrane zagadnienia opisu derywacji w języku polskim, Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.
WSJP PAN – Wielki słownik języka polskiego, pod red. Piotra Żmigrodzkiego, https://wsjp.pl/ (data dostępu: 2.05.2026, 7.07.2026).
Zinken Joerg, 2009, The Ethnolinguistic School of Lublin and Anglo-American cognitive linguistics, [w:] Jerzy Bartmiński, Aspects of Cognitive Ethnolinguistics, London: Versita, s. 1–5 [przedruk jako: Lubelska szkoła etnolingwistyczna a anglo-amerykańskie językoznawstwo kognitywne, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 27, 2015, s. 273–277].
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/et.2026.38.19
Date of publication: 2026-10-08 20:42:10
Date of submission: 2025-12-18 07:49:10
Statistics
Indicators
Refbacks
- There are currently no refbacks.
Copyright (c) 2026 Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.