Jednostki frazeologiczne z nazwami zwierząt domowych w języku polskim i serbskim z punktu widzenia stereotypów płciowych

Dejan Ajdacic

Streszczenie w języku polskim


Istniejące na gruncie słowiańskim studia nad frazeologią animalistyczną koncentrują się głównie na językach polskim i chorwackim oraz są osadzone w perspektywach etnolingwistycznych, kognitywnych i kulturowych. W pracach podkreśla się, że frazeologizmy animalistyczne służą przede wszystkim konceptualizacji człowieka i najczęściej niosą negatywne wartościowanie, zgodne z opozycją homo – animal. Ważnym obszarem jest przecięcie frazeologii animalistycznej i stereotypów płciowych, kształtowanych przez utrwalone opozycje kulturowe i metafory cielesne. Autor przedstawia poglądy frazeologów i etnolingwistów: Anity Hrnjak, Ałły Kiriliny, Macieja Raka, Włodzimierza Wysoczańskiego, Olgi Kielak, Slobodana Novokmeta, Edyty Koncewicz-Dziduch, Stanisławy Niebrzegowskiej-Bartmińskiej. Porównanie serbskich i polskich frazeologizmów z komponentami nazywającymi zwierzęta domowe (kotka / kocur, kura / kogut, suka / pies, koń, kozioł, byk) wskazuje na podobieństwo zarówno w procesie tworzenia, jak i w wyborze prototypowych przedstawicieli cech, które są frazeologicznie nominowane.

Słowa kluczowe


język polski; język chorwacki; język serbski; języki słowiańskie; frazeologia animalistyczna; zwierzęta domowe; stereotypy płciowe

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Aleksovski Marinela, 2007, Kontrastivna analiza poslovica s leksemom pas u poljskome i hrvatskome jeziku, „Strani jezici: časopis za primijenjenu lingvistiku” 36, 2, s. 109–121.

Anusiewicz Janusz, 1990, Językowo-kulturowy obraz kota w polszczyźnie, „Etnolingwistyka” 3, s. 95–141.

Barčot Branka, 2017, Lingvokulturologija i zoonimska frazeologija, Zagreb: Hrvatska sveučilišna naklada.

Bartmiński Jerzy, 1974, „Jaś koniki poił” (Uwagi o stylu erotyku ludowego), „Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja” nr 2 (14), s. 11–24.

Horváth Peter, Joković Miroljub, 1992, Friedrich Salomo Krauss (1859–1938): folklorista, etnograf, seksolog, Novi Sad: Institut za jugoslovenske književnosti i opštu književnost.

Hrnjak Anita, 2015, Rodni elementi u hrvatskoj i ruskoj frazeologiji. Doktorski rad, Zagreb: Sveučilište u Zagrebu.

Hrnjak Anita, 2017, Frazeologija u rodnome okviru. Rodni elementi u hrvatskoj i ruskoj frazeologiji, Zagreb: Školska knjiga.

Hrnjak Anita, 2018, Pogled na hrvatsku i rusku frazeologiju kroz prizmu roda, „Suvremena lingvistika”, Vol. 44, No. 86, s. 243–259.

Hrnjak Anita, 2022, Žene, majke, kraljice među nama: odraz rodnih stereotipa u hrvatskoj frazeološkoj neologiji, [w:] Šareni filološki stručak. Zbornik u čast profesorici Željki Fink Arsovski, red. Anita Hrnjak, Branka Barčot, Zagreb: FF-press, s. 85–93.

Hrnjak Anita, 2024, Od žene–pume do modnog mačka: rodni stereotipi u hrvatskoj i ruskoj rodno obilježenoj frazeologiji s felinološkom komponentom, [w:] Mačke u slavenskim kulturama, red. Dejan Ajdačić, Suzana Marjanić, Zagreb: Durieux, s. 99–114.

Karadžić Vuk Stefanović, 1836, Narodne srpske poslovice i druge različne, kao one u običaj uzete riječi, Cetinje: Narodna štamparija.

Kielak Olga, 2017, Analogie między kobietą ciężarną a cielną krową, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 29, s. 171–189.

Kielak Olga, 2020, Zwierzęta domowe w języku i kulturze. Studium etnolingwistyczne, Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Komorowska Ewa, Szlachta Agnieszka, 2014, Frazeologizmy i przysłowia z komponentem kot w języku polskim. Aspekt semantyczno-kulturowy, [w:] Životinje u frazeološkom ruhu. Zbornik radova s međunarodnoga znanstvenog skupa, red. Ivana Vidović Bolt, Zagreb: FF-press, s. 215–230.

Koncewicz-Dziduch Edyta, 2020, Kulturowe aspekty „mowy nienawiści” we frazeologii animalistycznej w języku polskim i chorwackim, „Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies” 6, s. 301–313 https://journals.us.edu.pl/index.php/ZOOPHILOLOGICA/article/view/10972 dostęp 3.10.2025.

Koncewicz-Dziduch Edyta, 2025, Świat zwierząt w języku i kulturze. Studium porównawcze polskich i chorwackich frazeologizmów animalistycznych, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie.

Mihalić-Menac Mira, 2007, Hrvatski dijalektni frazemi sa sastavnicom mačak, mačka, mače i sl., „Zbornik Matice srpske za filologiju i lingvistiku” br. L, s. 505–516.

Mosiołek-Kłosińska Katarzyna, 1995, Motywacja związków frazeologicznych zawierających wyrazy „pies" i „kot", „Etnolingwistyka” 7, s. 21–31.

Niebrzegowska Stanisława, 1990, Potoczne konotacje słowa a znaczenia symboliczne w senniku ludowym, „Etnolingwistyka” 3, 1990, s. 37-48.

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2016, Symbolika płodnościowa w polskim folklorze, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 28, 2016, s. 207-226.

Novokmet Slobodan, 2020a, Nazivi životinja u funkciji nominacije čoveka prema društvenoj ulozi u žargonu srpskog jezika, [w:] Naučni sastanak slavista u Vukove dane, 49/1, s. 307‒319.

Novokmet Slobodan, 2020b, Nazivi životinja u srpskom jeziku. Semantička i lingvokulturološka analiza, Beograd: Institut za srpski jezik SANU.

Novokmet Slobodan, 2024, Mačke u Vukovim Srpskim narodnim poslovicama u odnosu na savremenu frazeološku situaciju, [w:] Mačke u slavenskim kulturama, red. Dejan Ajdačić, Suzana Marjanić, Zagreb: Durieux, s. 55–66.

Popović Ljudmila, 2008, Jezička slika stvarnosti. Kognitivni aspekt kontrastivne analize, Beograd: Studio LINE.

Rak Maciej, 2007a, Językowo-kulturowy obraz człowieka na podstawie animalistycznej frazeologii gwar Orawy, Podhala i Spisza, [w:] Frazeologia a językowe obrazy świata przełomu wieków, red. Wojciech Chlebda, Opole: Wydawnictwo UO, s. 111–117.

Rak Maciej, 2007b, Językowo-kulturowy obraz zwierząt utrwalony w animalistycznej frazeologii gwar Gór Świętokrzyskich i Podtatrza, Kraków: Wydawnictwo „Scriptum” Tomasz Sekunda.

Rak Maciej, 2016, Wartościowanie w animalistycznej frazeologii gwar polskiej części Podtatrza, [w:] Słowiańska frazeologia gwarowa, red. Maciej Rak, Kazimierz Sikora, Kraków: Księgarnia Akademicka, s. 89–108.

Rosch Eleanor, 1978, Principles of Categorization, University of California, Berkeley (online: https://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/4610/9778_083247.pdf, [dostęp: 3.10.2025].

SSiSL – Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 3: Zwierzęta, cz. 1: Zwierzęta domowe. Koncepcja całości: Jerzy Bartmiński, red. Stanisława NiebrzegowskaBartmińska, zastępca red.: Katarzyna Prorok, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2024.

Szadura Joanna, 2024, Martovski mačak O nekim aspektima stereotipa o mačkama u poljskom jeziku i kulturi, [w:] Mačke u slavenskim kulturama, red. Dejan Ajdačić, Suzana Marjanić, Zagreb: Durieux, s. 295–318.

Štrbac Gordana, Štasni Gordana, 2023, Lingvokulturološki aspekti lekseme mačka u srpskom jeziku, „Južnoslovenski filolog“ LXXIX, sv. 1, s. 57–96.

Štrbac Gordana, Štasni Gordana, 2024, Tvorbeni i frazeološki aspekti lekseme mačka u konceptualizaciji čovekaI, [w:] Mačke u slavenskim kulturama, red. Dejan Ajdačić, Suzana Marjanić, Zagreb: Durieux, s. 81–97.

Szerszunowicz Joanna, 2014, Definicja kognitywna jako składnik opisu leksykograficznego związków frazeologicznych z komponentem animalistycznym, [w:] Životinje u frazeološkom ruhu. Zbornik radova s međunarodnoga znanstvenog skupa, red. Ivana Vidović Bolt, Zagreb: FF-press, s. 395–415.

Vidović Bolt Ivana, 2011, Životinjski svijet u hrvatskoj i poljskoj frazeologii, Zagreb: Hrvatska sveučilišna naklada.

Vidović Bolt Ivana, Barčot Branka, Fink Arsovski Željka, Kovačević Barbara, Pintarić Neda, Vasung Ana, 2017, Rječnik hrvatskih animalističkih frazema, Zagreb: Školska knjiga.

Vukajlija https://vukajlija.com/, [dostęp: 3.04.2026].

Wężowicz-Ziółkowska Dobrosława, 1991, Miłość ludowa. Wzory miłości wieśniaczej w polskiej pieśni ludowej XVII–XX wieku, Wro­cław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Wierzbicka Anna, 1999, Język – umysł – kultura, red. Jerzy Bartmiński, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Wysoczański Włodzimierz, 2003, Opozycja homo – animal z perspektywy reguł postępowania (na materiale frazemów wybranych języków), [w:] Język a kultura, t. 15, Opozycja homo – animal w języku i kulturze, red. Anna Dąbrowska, Wrocław: Wydawnictwo UWr, s. 81–95.

Wysoczański Włodzimierz, 2023, Kody językowo-kulturowe w polskiej frazematyce gwarowej, Wrocław: Wydawnictwo UWr.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/et.2026.38.313
Data publikacji: 2026-10-08 20:42:24
Data złożenia artykułu: 2026-01-04 18:32:22


Statystyki


Widoczność abstraktów - 0
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF - 0

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2026 Dejan Ajdacic

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.